Dowody naukowe w leczeniu krótkowzroczności u dzieci

Korekcja wzroku nie jest tym samym co kontrola krótkowzroczności

Okulary jednoogniskowe pozwalają dziecku ponownie widzieć ostro, ale sama poprawa ostrości wzroku nie oznacza zahamowania procesu prowadzącego do dalszego wydłużania oka. International Myopia Institute rozróżnia zwykłą korekcję refrakcji od aktywnego zarządzania krótkowzrocznością, które obejmuje ocenę ryzyka, działania środowiskowe, zastosowanie interwencji hamującej progresję i długoterminowe monitorowanie. ^[1]

Klinicznym celem leczenia nie powinno być wyłącznie ograniczenie liczby nowych dioptrii. Najważniejsze jest spowolnienie nadmiernej elongacji osiowej, ponieważ to właśnie strukturalne wydłużanie oka jest związane z późniejszym ryzykiem powikłań.

Jak mierzy się skuteczność leczenia krótkowzroczności

W badaniach klinicznych stosuje się przede wszystkim dwa punkty końcowe:

• zmianę ekwiwalentu sferycznego refrakcji, wyrażoną w dioptriach;
• zmianę długości osiowej oka, określaną jako AL i wyrażoną w milimetrach.

Długość osiowa jest szczególnie istotna, ponieważ progresja miopii u dzieci wynika niemal wyłącznie z elongacji oka. Biometria optyczna jest badaniem bezkontaktowym, wysoce powtarzalnym i niewymagającym cykloplegii. IMI wskazuje AL jako preferowany parametr oceny skuteczności interwencji hamujących krótkowzroczność. ^[1]

Pojedynczy wynik AL nie wystarcza do podjęcia decyzji terapeutycznej. Powinien być interpretowany z uwzględnieniem wieku dziecka, tempa wzrostu, długości osiowej wyjściowej, refrakcji po cykloplegii, rodzinnego występowania krótkowzroczności i dotychczasowej odpowiedzi na leczenie.

Co wynika z International Myopia Institute 2025

W opracowaniu IMI—Interventions for Controlling Myopia Onset and Progression 2025 oceniono metody optyczne, farmakologiczne, środowiskowe, terapie świetlne i leczenie skojarzone. Dla dojrzałych technologii podstawą analizy były randomizowane badania kliniczne trwające co najmniej 12 miesięcy. ^[1]

W tej analizie terapia czerwonym światłem osiągnęła najwyższą medianę rocznej skuteczności w ograniczaniu elongacji osiowej. Mediana bezwzględnego efektu wynosiła około 0,40 mm w ciągu roku. Wynik był wyższy niż mediany podawane dla ortokorekcji, multifokalnych soczewek kontaktowych, części soczewek okularowych oraz atropiny 0,01%. ^[1]

Nie oznacza to, że każde dziecko leczone RLRL uzyska dokładnie 0,40 mm korzyści. Efekt zależy między innymi od wieku, wyjściowego tempa progresji, populacji, adherencji, czasu leczenia i sposobu obliczania skuteczności.

Dane przedstawiane i dyskutowane podczas światowych spotkań okulistycznych, w tym ARVO 2026, wzmacniają kierunek widoczny w publikacjach recenzowanych: pytanie nie dotyczy już wyłącznie tego, czy RLRL ogranicza progresję, lecz także tego, jak kwalifikować pacjentów, łączyć metody, kontrolować bezpieczeństwo i planować zakończenie terapii.

Informacje o dorocznym kongresie ARVO

RLRL 650 nm – dowody z badań randomizowanych

RLRL, czyli repeated low-level red-light therapy, polega na powtarzalnej ekspozycji oka na czerwone światło o ściśle określonych parametrach. W najczęściej badanym protokole sesja trwa trzy minuty i jest wykonywana dwa razy dziennie, z zachowaniem co najmniej czterogodzinnego odstępu.

W wieloośrodkowym randomizowanym badaniu opublikowanym w czasopiśmie Ophthalmology po 12 miesiącach średnie wydłużenie osiowe wyniosło około 0,13 mm w grupie RLRL i 0,38 mm w grupie kontrolnej noszącej okulary jednoogniskowe. Różnica wyniosła około 0,25 mm na korzyść terapii RLRL. ^[2]

W bezpośrednim randomizowanym porównaniu RLRL z atropiną 0,01% czerwone światło skuteczniej ograniczało zarówno elongację osiową, jak i progresję refrakcji w okresie 12 miesięcy. ^[3]

Wynik tego badania nie oznacza, że atropina nie ma działania. Pokazuje jednak, że w bezpośrednim porównaniu z atropiną 0,01% RLRL osiągnęło silniejszy efekt na długość osiową.

RLRL u dzieci z wysoką krótkowzrocznością

Szczególnie istotne są wyniki wieloośrodkowego randomizowanego badania obejmującego dzieci w wieku od 7 do 12 lat z wysoką krótkowzrocznością wynoszącą co najmniej −6,00 D.

Po 12 miesiącach średnia zmiana długości osiowej wyniosła:

• −0,11 mm w grupie leczonej RLRL;
• +0,32 mm w grupie kontrolnej.

Skrócenie osi większe niż 0,05 mm odnotowano u 59% dzieci leczonych RLRL i u żadnego uczestnika grupy kontrolnej. Nie zaobserwowano pogorszenia najlepiej skorygowanej ostrości wzroku, zmian dna oka ani powidoków trwających dłużej niż sześć minut. ^[4]

Badanie pokazuje, że RLRL może być klinicznie istotne również w grupie dzieci obciążonych największym ryzykiem dalszej progresji i przyszłych powikłań wysokiej krótkowzroczności.

Czy terapia RLRL naprawdę może skracać długość osiową oka

W części badań średnia zmiana AL po RLRL miała wartość ujemną. Oznacza to, że w pomiarze biometrycznym stwierdzano skrócenie osi, a nie jedynie wolniejsze jej wydłużanie. ^[4]

Zjawisko to jest powtarzalne, ale nie powinno być automatycznie opisywane jako całkowite i trwałe „odwrócenie krótkowzroczności”. Na mierzoną długość osiową wpływają między innymi zmiany grubości naczyniówki oraz przesunięcie kompleksu siatkówkowo-naczyniówkowego.

RLRL wiąże się z pogrubieniem naczyniówki, zwiększeniem jej perfuzji i ograniczeniem sygnałów sprzyjających przebudowie twardówki. Fotobiomodulacja może oddziaływać na metabolizm komórkowy, oksydazę cytochromu c, produkcję ATP, sygnalizację dopaminergiczną, przepływ naczyniówkowy i hipoksję twardówki.

Najbardziej precyzyjny wniosek brzmi: RLRL może u części dzieci powodować mierzalne skrócenie osi oka, a efekt ten jest związany między innymi ze zmianami naczyniówkowymi. Dokładny udział poszczególnych mechanizmów i trwałość każdej składowej pozostają przedmiotem badań.

Trzyletnie dane real-world dotyczące RLRL

Jednym z najważniejszych nowych argumentów jest wieloośrodkowe badanie real-world opublikowane w British Journal of Ophthalmology w 2026 roku. Obejmowało ono 362 dzieci i nastolatków leczonych RLRL przez różne okresy, w tym pacjentów stosujących terapię przez co najmniej trzy lata. ^[5]

W grupie leczonej przez co najmniej trzy lata:

• 72,53% pacjentów osiągnęło zadowalającą kontrolę, zdefiniowaną jako roczna elongacja nieprzekraczająca 0,10 mm;
• średnia roczna zmiana długości osiowej wyniosła 0,06 mm;
• nie stwierdzono zależnego od czasu pogorszenia najlepiej skorygowanej ostrości wzroku;
• nie wykazano zależnych od czasu zmian w pełnopolowym ERG;
• w czterech oczach stwierdzono minimalne i odwracalne zmiany OCT, które nie wpływały na funkcję wzrokową.

Efekt leczenia nieco słabł po pierwszych dwóch latach, ale pozostawał klinicznie istotny. Badanie nie było randomizowanym RCT, dlatego nie zastępuje badań kontrolowanych. Uzupełnia je jednak o cenne dane dotyczące wieloletniego stosowania terapii w rzeczywistej praktyce.

Bezpieczeństwo terapii światłem czerwonym RLRL

Systematyczny przegląd bezpieczeństwa RLRL objął 20 badań, 2380 uczestników oraz 1436 dzieci leczonych czerwonym światłem. Nie zidentyfikowano trwałej utraty funkcji wzrokowej ani nieodwracalnego uszkodzenia struktur oka w analizowanych badaniach. Najczęstszym objawem były krótkotrwałe powidoki. ^[6]

Autorzy przeglądu nie uznali jednak monitorowania za zbędne. Zarekomendowali badanie dna oka i OCT przed rozpoczęciem leczenia oraz w czasie terapii, a także kontrolowanie ostrości wzroku i długości utrzymywania się powidoków. ^[6]

Rzadkie sygnały bezpieczeństwa

Opisano przypadek dziecka, u którego po kilku miesiącach stosowania RLRL pojawiły się przedłużone powidoki, spadek ostrości wzroku i nieprawidłowości zewnętrznych warstw siatkówki w OCT. Po odstawieniu terapii zmiany uległy wycofaniu. ^[13]

W odrębnej analizie parametrów dwóch urządzeń czerwonego światła autorzy stwierdzili, że ich ekspozycja mogła zbliżać się do wartości granicznych lub je przekraczać. ^[14]

Wynik ten nie pozwala automatycznie oceniać wszystkich urządzeń RLRL jako identycznych. Pokazuje natomiast, że bezpieczeństwa nie można wyprowadzać wyłącznie z informacji „650 nm”. Znaczenie mają moc, średnica wiązki, rozkład energii, konstrukcja urządzenia, zabezpieczenia programowe, klasyfikacja według norm, czas sesji i kontrola jakości.

Dlaczego terapii RLRL nie należy łączyć równocześnie z atropiną

Atropina działa między innymi poprzez blokowanie receptorów muskarynowych. Jednym z jej efektów jest rozszerzenie źrenicy oraz osłabienie lub zniesienie prawidłowej reakcji źrenicznej na światło. Większa źrenica umożliwia przedostanie się do wnętrza oka większej ilości promieniowania.

W przypadku terapii polegającej na kierowaniu światła przez źrenicę jest to istotne zagadnienie bezpieczeństwa. Fizjologiczne zwężenie źrenicy stanowi jeden z mechanizmów ograniczających ilość światła docierającego do siatkówki. Po atropinizacji mechanizm ten nie działa prawidłowo.

Nie jest to wyłącznie indywidualna opinia jednego lekarza. Jest to zasada bezpieczeństwa wynikająca z mechanizmu atropinizacji i znajdująca odzwierciedlenie w protokole stosowania urządzenia.

Nie oznacza to, że atropina sama w sobie uszkadza siatkówkę. Ryzyko dotyczy połączenia farmakologicznie rozszerzonej źrenicy z bezpośrednią ekspozycją na światło terapeutyczne, szczególnie w razie błędnego dawkowania, niewłaściwych parametrów urządzenia albo zbyt długiej ekspozycji.

RLRL + atropina: przeciwwskazania i okres przejściowy

Terapia skojarzona: RLRL i ortokorekcja

Połączenie RLRL z ortokorekcją ma coraz silniejsze wsparcie w randomizowanych badaniach klinicznych.

W wieloośrodkowym RCT oceniono dzieci, u których pomimo stosowania ortokorekcji oś oka nadal szybko się wydłużała. Dołączenie RLRL zapewniło istotnie skuteczniejszą kontrolę AL niż dalsze stosowanie samej ortokorekcji. ^[7]

Jest to ważne, ponieważ badanie dotyczyło dzieci niedostatecznie odpowiadających na monoterapię optyczną, czyli grupy wymagającej intensywniejszego postępowania.

Kolejne randomizowane badanie przeprowadzono w Hiszpanii. Po 12 miesiącach połączenie RLRL z ortokorekcją skuteczniej kontrolowało elongację osiową niż sama ortokorekcja. Badanie dostarczyło również istotnych danych dotyczących dzieci europejskich. ^[8]

Aktualne dane pozwalają uznać RLRL z ortokorekcją za jedną z najsilniejszych badanych strategii terapii skojarzonej, szczególnie u dzieci szybko progresujących lub nieskutecznie leczonych samą ortokorekcją.

RLRL + ortokorekcja

Terapia skojarzona: RLRL i okulary DIMS

Soczewki DIMS wykorzystują liczne segmenty rozogniskowania krótkowzrocznego, które dostarczają siatkówce sygnału optycznego ograniczającego elongację oka. RLRL oddziałuje innym szlakiem, związanym z fotobiomodulacją, naczyniówką i przebudową twardówki. Z tego powodu połączenie metod jest biologicznie komplementarne.

W retrospektywnym badaniu obejmującym 190 dzieci skorygowana roczna zmiana AL wyniosła:

• +0,16 mm w grupie DIMS;
• −0,04 mm w grupie RLRL;
• −0,13 mm w grupie RLRL z DIMS.

Po korekcie statystycznej kombinacja osiągnęła silniejszy efekt niż każda z metod stosowana oddzielnie. Autorzy opisali wynik jako efekt synergistyczny. ^[9]

W innym badaniu obie grupy otrzymujące RLRL osiągnęły bardzo silną kontrolę progresji. Nie wykazano jednak istotnej dodatkowej przewagi RLRL+DIMS nad RLRL stosowanym z okularami jednoogniskowymi. ^[10]

Wyniki nie są ze sobą sprzeczne. Pokazują, że kombinacja działa bardzo silnie, natomiast wielkość dodatkowej korzyści wynikającej z samej optyki DIMS nie jest jednakowa w każdym badaniu.

Najbardziej rzetelny wniosek brzmi: RLRL połączone z DIMS stanowi wysoce skuteczną strategię kontroli progresji. Istnieją dane wskazujące na synergię, lecz dokładna wielkość efektu ponad dobrze prowadzoną monoterapię RLRL wymaga dalszych bezpośrednich porównań.

Długoterminowe badania soczewek DIMS stosowanych bez RLRL potwierdzają, że sama technologia defokusowa może zachowywać efekt kontroli krótkowzroczności przez wiele lat. ^[15]

RLRL + okulary DIMS i HAL

Atropina w leczeniu krótkowzroczności – co rzeczywiście pokazują badania

Atropina jest metodą o udokumentowanej skuteczności, ale jej działanie zależy od stężenia, wieku dziecka, wyjściowego tempa progresji, populacji i czasu trwania leczenia.

Badanie LAMP wykazało wyraźną zależność dawka–efekt dla atropiny 0,01%, 0,025% i 0,05%. Najsilniejsze działanie spośród tych stężeń osiągnęła atropina 0,05%. Większa skuteczność wiązała się jednak z większym wpływem na średnicę źrenicy i amplitudę akomodacji. ^[11]

Atropina 0,01% wykazuje działanie w części badań, lecz jej wpływ na długość osiową jest przeciętnie słabszy i bardziej zmienny niż wpływ wyższych stężeń. W bezpośrednim badaniu RLRL było skuteczniejsze niż atropina 0,01%. ^[3]

Nie należy zatem pisać, że „atropina nie działa”. Należy napisać, że skuteczność atropiny jest zależna od dawki, a atropina 0,01% ma przeciętnie słabsze działanie osiowe niż RLRL i wyższe stężenia atropiny.

Atropina: stężenia, skuteczność i działania niepożądane

Zwykłe okulary jednoogniskowe nie kontrolują aktywnie progresji

Okulary jednoogniskowe są potrzebne do prawidłowej korekcji wzroku. Pozwalają dziecku widzieć ostro, funkcjonować w szkole i wykonywać codzienne czynności. Nie są jednak aktywną metodą hamującą nadmierną elongację osiową.

W badaniach klinicznych okulary jednoogniskowe są najczęściej grupą kontrolną. Dzieci stosujące RLRL, DIMS, ortokorekcję lub inne skuteczne interwencje wykazują przeciętnie mniejszy przyrost AL niż dzieci noszące wyłącznie zwykłe okulary. ^[2]

Najbardziej precyzyjne sformułowanie brzmi: okulary jednoogniskowe korygują nieostrość widzenia, ale nie zapewniają klinicznie istotnej kontroli nadmiernego wydłużania osiowego oka.

Rebound i bezpieczne wygaszanie leczenia krótkowzroczności

Rebound oznacza ponowne przyspieszenie progresji po zakończeniu albo ograniczeniu leczenia. Jego skala zależy od zastosowanej metody, wieku pacjenta, czasu leczenia, wartości wyjściowej wady i wcześniejszego tempa elongacji.

Opinia ekspercka opublikowana w 2026 roku rekomenduje między innymi:

• analizę zmian AL z dwóch poprzednich lat;
• stopniowe ograniczanie częstotliwości lub dawki, gdy jest to możliwe;
• kontrole co trzy–sześć miesięcy;
• ponowne zwiększenie intensywności leczenia, jeżeli elongacja ponownie przekracza ustalone progi;
• szczególną ostrożność przy kończeniu terapii u młodszych dzieci.

Autorzy zaznaczają, że część schematów taperingu jest oparta na opinii eksperckiej, ponieważ nadal brakuje wieloletnich badań bezpośrednio porównujących różne sposoby odstawiania. ^[12]

Terapia kontroli krótkowzroczności nie powinna więc być rozpoczynana jako przypadkowa seria sesji ani przerywana natychmiast po uzyskaniu jednego korzystnego pomiaru.

Rebound i planowane wygaszanie terapii

Jak dobierać metodę kontroli krótkowzroczności

Nie istnieje jedna interwencja właściwa dla każdego dziecka. Decyzja powinna uwzględniać:

• wiek wystąpienia krótkowzroczności;
• wartość refrakcji po cykloplegii;
• długość osiową i jej pozycję na siatce centylowej;
• roczne tempo elongacji AL;
• rodzinne występowanie wysokiej krótkowzroczności;
• wcześniejszą odpowiedź na leczenie;
• stan rogówki, siatkówki i naczyniówki;
• zdolność dziecka i rodziny do przestrzegania protokołu;
• możliwość regularnego monitorowania bezpieczeństwa;
• przeciwwskazania do poszczególnych interwencji.

U dziecka z niewielką i wolno progresującą wadą można rozpocząć od jednej skutecznej metody. U dziecka bardzo młodego, z wysokim centylem AL, szybkim przyrostem osiowym albo nieskutecznością dotychczasowej interwencji należy rozważyć leczenie silniejsze lub terapię skojarzoną.

Co można dziś powiedzieć z dużą pewnością

1. Krótkowzroczność u dzieci nie powinna być pozostawiana wyłącznie w modelu „nowe okulary i kontrola za rok”.
2. Długość osiowa jest jednym z najważniejszych parametrów oceny ryzyka i odpowiedzi na leczenie.
3. RLRL 650 nm posiada obecnie jedne z najsilniejszych danych dotyczących ograniczania elongacji osiowej.
4. IMI 2025 wykazało dla czerwonego światła najwyższą medianę rocznej skuteczności spośród analizowanych kategorii terapii.
5. RLRL działa również u części dzieci z wysoką krótkowzrocznością i może powodować mierzalne skrócenie osi oka.
6. Trzyletnie dane real-world wskazują na utrzymanie klinicznie istotnego efektu u większości leczonych pacjentów.
7. Aktualne wyniki bezpieczeństwa są w przeważającej mierze uspokajające, ale nie znoszą potrzeby OCT, kontroli dna oka, ostrości wzroku i powidoków.
8. RLRL z ortokorekcją ma wsparcie badań randomizowanych, w tym danych europejskich.
9. RLRL z DIMS osiąga bardzo silne wyniki, choć wielkość dodatkowej synergii wymaga dalszych bezpośrednich porównań.
10. Atropina działa w sposób zależny od dawki. Atropina 0,01% ma zwykle słabszy wpływ na AL niż RLRL oraz wyższe stężenia atropiny.
11. RLRL nie należy stosować równocześnie z atropiną. Przed rozpoczęciem RLRL atropina musi zostać odstawiona, a długość okresu przejściowego ustala lekarz.

Największa zmiana we współczesnym leczeniu krótkowzroczności nie polega na wynalezieniu kolejnego rodzaju korekcji. Polega na odejściu od biernego obserwowania wady i przejściu do aktywnego kontrolowania wzrostu oka.

Celem leczenia nie jest uzyskanie efektownego wyniku w jednym pomiarze. Celem jest możliwie trwałe ograniczenie nadmiernej elongacji i zmniejszenie prawdopodobieństwa, że dzisiejsza krótkowzroczność dziecka stanie się w przyszłości wysoką lub patologiczną miopią zagrażającą widzeniu.